თბილისი

წვიმის შემდეგ ცაზე გამოჩენილი ფერადი რკალი ბუნების ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი სანახაობაა. თუმცა, ცისარტყელა მხოლოდ ლამაზი ოპტიკური ეფექტი არ არის, მის წარმოქმნას სინათლის ფიზიკური თვისებები განაპირობებს. რატომ ჩნდება ცისარტყელა მხოლოდ გარკვეულ პირობებში, რატომ არის მისი ფერები ყოველთვის ერთნაირი თანმიმდევრობით განლაგებული და შესაძლებელია თუ არა მისი სრული წრის დანახვა?

ცისარტყელას წარმოსაქმნელად ორი მთავარი პირობაა საჭირო: მზის სინათლე და ჰაერში არსებული წყლის წვეთები. სწორედ ამიტომ ვხედავთ მას ხშირად წვიმის დროს ან წვიმის გადაღების შემდეგ, როდესაც ცაზე მზე კვლავ გამოჩნდება.

როდესაც მზის სხივი წყლის წვეთში შედის, ის მიმართულებას იცვლის. ამ პროცესს სინათლის გარდატეხა ეწოდება. წვეთის შიგნით სინათლის ნაწილი აირეკლება, შემდეგ კი გამოსვლისას კვლავ გარდატყდება. ამ პროცესში მზის თეთრი სინათლე სხვადასხვა ფერად იშლება და დამკვირვებლის თვალამდე აღწევს.

ცისარტყელას დასანახად მნიშვნელოვანია ისიც, სად დგახართ: მზე თქვენს ზურგს უკან უნდა იყოს, წყლის წვეთები კი - თქვენს წინ. თუ მზე ცაზე ძალიან მაღლაა, ცისარტყელას რკალი შესაძლოა მცირე გამოჩნდეს ან საერთოდ ვერ დაინახოთ.

ტრადიციულად, ცისარტყელას შვიდ ფერს გამოყოფენ: წითელს, ნარინჯისფერს, ყვითელს, მწვანეს, ლურჯს, ინდიგოსა და იისფერს. ეს თანმიმდევრობა შემთხვევითი არ არის. სინათლის სხვადასხვა ფერი წყლის წვეთებში განსხვავებული კუთხით გარდატყდება. ძირითად ცისარტყელაში წითელი ფერი გარეთა კიდეზეა, იისფერი კი - შიგნით. თუმცა, მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, რომ სინამდვილეში ფერები ერთმანეთში უწყვეტად გადადის და მკაფიოდ მხოლოდ შვიდი ფერით არ შემოიფარგლება. შვიდ ფერად დაყოფა სინათლის სპექტრის აღწერის ტრადიციული მეთოდია.

ზოგჯერ ძირითადი ცისარტყელის ზემოთ მეორე, უფრო მკრთალი რკალიც ჩნდება. ეს მაშინ ხდება, როდესაც სინათლე წყლის წვეთის შიგნით ერთხელ კი არა, ორჯერ აირეკლება. დამატებითი არეკვლა სინათლის ინტენსივობას ამცირებს, ამიტომ მეორე ცისარტყელა უფრო მკრთალია.

მას კიდევ ერთი საინტერესო თავისებურება აქვს. ფერები საპირისპირო თანმიმდევრობითაა განლაგებული - წითელი შიდა კიდეზეა, იისფერი კი გარეთ. ორ რკალს შორის არსებული ზოლი ზოგჯერ შედარებით მუქადაც ჩანს.

არსებობს თუ არა ცისარტყელას ბოლო? ხშირად ამბობენ, რომ ცისარტყელას ბოლო არ აქვს და ეს გამოთქმა რეალობასთან ახლოსაა. ცისარტყელა კონკრეტულ ადგილას განთავსებული ობიექტი არ არის. ის ოპტიკური მოვლენაა, რომელიც მზის, წყლის წვეთებისა და დამკვირვებლის ურთიერთმდებარეობაზეა დამოკიდებული. ამიტომ, როდესაც მის თითქოსდა დასასრულისკენ მივდივართ, ის ჩვენთან ერთად არ გადაადგილდება ისე, როგორც მიწაზე მდებარე საგანი.

უფრო მეტიც, ცისარტყელა სინამდვილეში სრულ წრეს ქმნის, მაგრამ მიწიდან, როგორც წესი, მხოლოდ რკალის ნაწილს ვხედავთ, რადგან წრის ქვედა ნაწილს ჰორიზონტი და დედამიწის ზედაპირი ფარავს. ზოგჯერ თვითმფრინავიდან ან მაღალი წერტილიდან შესაძლებელია თითქმის სრული ან სრული წრის დანახვაც, თუ შესაბამისი პირობები არსებობს.

იშვიათ შემთხვევებში ცისარტყელა მთვარის სინათლის დახმარებითაც წარმოიქმნება. ასეთ მოვლენას მთვარის ცისარტყელას უწოდებენ. მის წარმოსაქმნელად საჭიროა წყლის წვეთები და საკმარისად კაშკაშა მთვარე, რომელიც ცაზე შედარებით დაბლაა. მთვარის ცისარტყელა მზის სინათლით წარმოქმნილ ცისარტყელასთან შედარებით გაცილებით მკრთალია. ამიტომ ადამიანის თვალისთვის ის ხშირად თითქმის თეთრად ჩანს, თუმცა ფოტოგრაფიამ შესაძლოა მისი ფერებიც გამოავლინოს.

ცისარტყელა გვახსენებს, რომ ბუნების ყველაზე ლამაზი სანახაობების უკან ხშირად ზუსტი ფიზიკური კანონები დგას. მისი წარმოქმნისთვის კი მხოლოდ წვიმა საკმარისი არ არის. საჭიროა სინათლე, წყლის წვეთები და დამკვირვებლის შესაბამისი პოზიცია.